download


Vilan van de Loo. Uit naam van de Majesteit. Het leven van J.B. van Heutsz 1851-1924. Prometheus. 2020. 368 bladzijden. Het boek bestellen kan hier


Inleiding

Van de Loo is één van de weinige personen die de, in veler ogen notoire, generaal van Heutsz zelf wilde leren kennen. Daartoe volgde zij de levenslijn van de generaal vanaf zijn geboorte tot zijn dood en daarna. Zodat de man, niet de karikatuur die er later van werd gemaakt, weer tot leven komt. 

Op de achterkant van het boek staat dat "Van Heutsz de meest omstreden militair uit de Nederlandse geschiedenis is." Dat is deels waar maar de Heutsz22reden daarvoor is vooral dat hij de bekendste militair uit de meest recente geschiedenis is.

Een geschiedenis waarin de geschreven pers en later radio en televisie een grote rol bij de beeldvorming spelen, waar dat bij eerdere bekende militairen niet of minder het geval is.  

Levensloop van Van Heutsz

Van de Loo beschrijft in de eerste hoofdstukken van haar boek de moeilijke jeugd van Van Heutsz en zijn eerste stappen richting een militaire loopbaan. Aangezien Nederland niet in staat van oorlog verkeerde lag de kans op een glansrijke carrière niet in het moederland maar in de Nederlandse koloniën.

En dan met name op Atjeh, waar fel gestreden zou gaan worden. De schrijfster geeft hierna inzicht in het leven van een militaire familie in de Oost en de moeilijkheden en gebruiken waar men daar tegenaan liep.

Zij vervolgt haar werk met de rijzende ster van Van Heutsz te Atjeh, de vele expedities en zijn toenemende samenwerking met onder meer Christiaan Snouck Hurgronje. Ook alle intriges die tussen mensen aan de orde van de dag zijn, en dus ook in Atjeh speelden, geeft ze alle aandacht. Van Heutsz als mens en militair wordt in de context van zijn tijd eindelijk zichtbaar.

Atjeh-oorlog

De Atjeh-oorlog, waaraan Van Heutsz zijn (tegenwoordig slechte) naam te danken heeft, startte met een beslissing van het Indisch gouvernement Atjeh aan te vallen. Die oorlog was feitelijk verloren op het moment dat de toenmalig bevelhebber en regeringscommissaris luitenant-generaal Jan van Swieten op 24 januari 1874 Atjeh zonder overleg met het gouvernement annexeerde en de strijd aldaar als beëindigd beschouwde. Terwijl dat feitelijk niet zo was. 

De mannen die hierna op de voorgrond traden en pogingen deden de oorlog te beëindigen streden voor een hopeloze zaak. Van Heutsz was niet de enige die op papier bezwaar maakte tegen de wijze van "oorlogvoering" te Atjeh. Daarin gingen onder meer de kapiteins van het Nederlandse leger G.F.W. Borel en van het KNIL W. Cool, J.J.W.E. Verstege en officier van de Marine C.A. Jeekel hem voor. Van Heutsz was echter in actieve dienst van het KNIL toen hij zijn geschrift inzake de te volgen strategie het licht deed zien, wat publicitair bezien een groot verschil uitmaakt. 

Veel belangrijke militairen uit de Atjeh-oorlog, zoals Karel van der Heijden maar ook anderen, zijn in de vergetelheid geraakt. Van Heutsz verdween niet in de annalen der geschiedenis. Zijn noodlot was het symbool te worden van een veranderende "tijdgeest". 

Idealisering en verguizing

Nadat Van Heutsz het hoogtepunt van zijn loopbaan in de Oost had bereikt (gouverneur-generaal van Nederlands-Indië) volgde nog een nieuw leven in Nederland. Deze periode is vrij onbekend en het is een verdienste van Van de Loo dat zij hier nader op ingaat. Ze geeft meer inzicht in het karakter van Van Heutsz, zijn relatie tot zijn naaste familieleden en vrienden en nevenwerkzaamheden in het moederland. Uit het boek blijkt nu ook dat Van Heutsz zichzelf nooit als de "held" heeft gezien die de media van hem maakten. 

De persoonsverheerlijking tijdens en vlak na de Atjeh-jaren vormde feitelijk de opmaat tot zijn verguizing na de Tweede Wereldoorlog, toen Van Heutsz symbool werd van alles wat slecht zou zijn aan het kolonialisme. Deze transitie krijgt terecht veel aandacht in het boek. 

Om Van Heutsz, zijn persoonlijkheid en de strijd op Atjeh beter te kunnen begrijpen, in de context van de tijd, is het boek van Van de Loo een absolute must. Van Heutsz was geen monster of karikatuur van alles wat slecht is. Hij was een man die, binnen wat in zijn vermogen lag, trachtte te doen wat hem goed dunkte.

"Uit naam van de Majesteit" brengt de ware persoon Van Heutsz weer tot leven en leert ons tevens dat wie vandaag tot Koning gekroond wordt morgen aan de galg kan hangen. En bedenk ook: wie de geschiedenis niet kent en begrijpt is gedoemd haar te herhalen.  

f t

Login