• Vestingartillerie

  • Zr.Ms Celebes in gevecht met een Kota Mara (1859)

  • Zr Ms Karel Doorman en Zr Ms Willem vd Zaan

  • Neptunusdiploma

  • Citadel van Antwerpen

  • Lanciers de la Garde Imperiale (Hollanders)

Joan van der Waals


Zie ook het fotoalbum


Jeugdjaren

Joan Henri van der Waals (Amsterdam 12 mei 1920) werd geboren als zoon van arts-psychiater Hermanus Gijsbertus van der Waals (1894-1974) en Clara Elise Nachenius (1895-1994). Van der Van der Waals op 5 december 1921 in het VondelparkWaals senior emigreerde op latere leeftijd naar de Verenigde Staten en was daar werkzaam als directeur van het Menninger Memorial Hospital in Topeka, Kansas.

Van der Waals junior volgde het pas opgerichte Montessorilyceum in Amsterdam. Na zijn eindexamen vertrok hij in 1936 voor een jaar naar Engeland om de Engelse taal goed te leren. Hij werkte er via een relatie van zijn grootvader als vrijwillig stagiair bij een routinelaboratorium van Shell en woonde bij een academisch gezin in Londen. In 1937 keerde hij naar Amsterdam terug en begon met een studie natuurkunde aan de Universiteit van Amsterdam.

De eerste oorlogsjaren

Van der Waals moest zijn studie in februari 1940 onderbreken toen hij voor de militaire dienst werd opgeroepen en zich moest melden bij de bereden artillerie in de Trip vOuderlijk gezin Van der Waals Joan staat linksachteran Zoutlandtkazerne in Breda. Aldaar leek nog de sfeer van 1870 te heersen: toen een van de aspirant-officieren (een student van de Technische Universiteit Delft) aan de luitenant vroeg waarom het materieel niet gemechaniseerd was, antwoordde deze: “ach jongen daarvoor is er toch niet genoeg benzine”. Aldus leerde Van der Waals paardrijden op dieren die gevorderd waren, hen schoonmaken en te eten geven, en met een ‘7-velds’ kanon schieten te Oldebroek waarbij het model van de Dom in Utrecht niet geraakt mocht worden.

Eind april 1940 werden Van der Waals, zijn mede-aspirantofficieren en de paarden van Breda naar Haarlem getransporteerd, met een hoofdkwartier aan het Spaarne en ingekwartierd bij burgers. Met gebrekkige mitrailleurs dienden zij een mogelijke landing van Duitse troepen in de duinen af te wachten. In juni werd van der Waals met andere dienstplichtige krijgsgevangenen vanwege de “grootmoedigheid van de FElfstedenkruisje 22 januari 1942ührer”(!) door de bezetter vrijgelaten en keerde hij terug naar Amsterdam om zijn studie te hervatten.

Na het behalen van zijn kandidaatsexamen ging hij vervolgens onder professor dr. A.M.J.F. Michels (1889-1969) experimenteel onderzoek op het Van der Waals Laboratorium verrichten. Dit laboratorium was vernoemd naar Nobelprijswinnaar Johannes Diderik van der Waals, een neef van van de overgrootvader van Joan van der Waals. Op 22 januari 1942 nam hij, evenals een andere artillerist, de latere luitenant-generaal Ted Meines, deel aan de dat jaar gehouden Elfstedentocht. De sfeer aldaar was onvergetelijk omdat iedereen – de schaatsers zowel als een massa omstanders - even het vijandelijk juk waaronder men zuchtte, leek te vergeten.

De latere oorlogsjaren

Van der Waals weigerde in 1943 de beruchte Loyaliteitsverklaring te tekenen en dook onder bij vrienden van zijn moeder, waar hij aanvankelijk zoveel als mogelijk zijn oude leven voortzette. Helaas had dit akelige consequenties vooJoan van der Waalsr de twee joodse onderduikers (een violist van het Concertgebouworkest en zijn vrouw) die in zijn ouderlijk huis waren ondergebracht. Deze moesten naar andere onderduikadressen verhuizen omdat het risico van hun ontdekking na het niet-ondertekenen van de Loyaliteitsverklaring door de zoon des huizes te groot was geworden.

Ondertussen zette Van der Waals zijn studie clandestien voort en deed bij de professoren thuis zijn tentamens. Daarnaast verrichtte hij experimenteel werk in de Westertoren, waar een 25 meter hoge kwikkolom was geïnstalleerd, als ijkinstrument nodig voor de hoge-drukexperimenten in het Van der Waals Laboratorium.

Ondergrondse activiteiten

Van der Waals was ondertussen actief geworden bij de ondergrondse organisatie Rolls Royce, die een landelijke koeriersdienst verzorgde en politieke en militaire inlichtingen vergaarde die naar Londen werden geseind. In het begin van de Hongerwinter woonde hij in Delft en met een persoonsbewijs als ambtenaar van de PTT was hij overdag aanwezig op het hoofdkantoor van deze organisatie in Den Haag. Bij de telefonistes in de schakelkamer kon hij daar, via een voor outsiders onbekende omweg, verbinding tot stand brengen met het reeds bevrijde deel Exterieur naar het noord-westen - Amsterdam - 20013256 - RCEvan het land ten zuiden van de rivieren.

Van der Waals werd tot drie keer opgepakt maar wist iedere keer te ontkomen. De eerste keer in Blaricum, waar hij tijdelijk in het huis van zijn grootouders woonde terwijl hij zijn studie in Amsterdam clandestien vervolgde.Daar werd hij in een van-huis-tot-huis razzia meegenomen, maar dankzij zijn registratie als ‘laboratorium-assistent’ weer vrijgelaten. De tweede keer, in november 1944, kwam hij er minder fortuinlijk vanaf. Na zijn arrestatie, fietsend van Delft naar de Veluwe, werd hij gedwongen tewerk gesteld bij het aanleggen van verdedigingswerken aan de Grebbelinie. Tijdens een overkomst van geallieerde vliegtuigen maakte hij gebruik van de verwarring, ontsnapte aan het oog van bewapende bewakers en liep ’s nachts de 20 kilometer die hem scheidde van een boerderij van zijn familie.

De derde keer dat Van der Waals wist te ontkomen aan de vijand was toen hij in de hongerwinter  in Amsterdam over straat liep en enkele minuten na het ingaan van de spertijd werd gearresteerd. Door zijn goede kennis van de Duitse taal en aard, wist hij zijn belager – een ondergeschikte grüne Polizist -  met zijn valse PTT persoonsbewijs te overbluffen.

Tolk bij het Britse leger

Einde april, vlak voor de bevrijding van de Randstad, trad Van der Waals toe tot een groepje tolken die ten behoeve van de Mission Alsos bij het Engelse leger werden ingedeeld. Aldus maakte hij allereerst, gezeten op een legertruck en gekleed in een uniform van een Buckinghamshire regiment dat aan de landing in Normandië had deelgenomen, de bevrijding van de stad UtrechVan der Waals in het midden van zijn loopbaan2t in de rol van bevrijder mee! De Mission Alsos, onder de leiding van de Nederlands-Amerikaanse hoogleraar fysica Samuel Goudsmit (1902-1978), had als taak de technische vorderingen van de Duitse krijgsmacht, met name wat betreft mogelijke nucleaire wapens, te onderzoeken en na te gaan in hoeverre deze kennis was doorgegeven aan de Japanners.

Zo kreeg Van der Waals de gelegenheid de indrukwekkende commandobunker van de Duitsers in Hoek van Holland met de technische installaties in working order direct na de capitulatie te bezichtigen. Spoedig daarna vertrok hij met het Britse regiment naar Duitsland.

Activiteiten na de Tweede Wereldoorlog

Na de capitulatie van Japan zwaaide Van der Waals af als tolk en keerde terug naar Nederland om zijn studie te hervatten. Direct nadat de universiteit heropend was behaalde hij in oktober 1945 zijn doctoraalexamen in de wis- en natuurkunde. Kort daarop trad hij in dienst van het Koninklijke/Shell-Laboratorium, Amsterdam en trouwde in 1946 met Liesbeth van Heek, dochter van textielfabrikant Engbert van Heek (1893-1943).

Van der Waals promoveerde in 1950 aan de Universiteit van Groningen op de dissertatie "Thermodynamic properties of mixtures of alkanes differing in chain length" (toetsing van recente theorieën over de invloed van molecuulgroottes op de mengentropie van aVan der Waals vlak voor zijn emeritaatlkanen in vloeibare mengsels).

Eind jaren zestig werd Van der Waals benoemd tot hoogleraar experimentele fysica aan de Universiteit van Leiden. In het voorjaar van 1967 was hij al een jaar gasthoogleraar aan de Universiteit van Californië geweest. Meer dan dertien jaar lang vervulde hij met veel animo de functie van voorzitter van de Beleidscommissie van het FOM instituut AMOLF (Laboratorium voor Atoom- en Molecuulfysica). Voor al zijn verrichtingen werd Van der Waals benoemd tot ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Latere leven

In 1989 ging Van der Waals met emeritaat als hoogleraar en kreeg meer tijd voor zijn passie: zeezeilen. Zo zeilde hij vier keer naar gebieden boven de poolcirkel en tweemaal naar Sint Petersburg (hij zeilt ook tegenwoordig nog).

Verder reist hij samen met zijn tegenwoordige partner Silvia Völker (tot voor kort hoogleraar in de laserfysica aan de Vrije Universiteit, Amsterdam) jaarlijks naar haar geboorteland Argentinië.  Verder is hij als lid van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen nog steeds actief in de Trippenhuiscommissie die toeziet op de restauratie en inrichting van het zeventiende- eeuwse Trippenhuis.

Lifetime Achievement Award

In juli 2011 werd aan Van der Waals een ‘Lifetime Achievement Award’‘van de 7th International Conference on Gas Hydrates toegekend. Dit was een totaal onverwachte bekroning van researchwerk dat hij meer dan een halve eeuw  geleden haJoan in tuind verricht. In 2011 had Sir Humphry Davy ontdekt, dat bij afkoeling van vochtig chloorgas onder druk,  kristallen ontstaan die zowel chloor als water bevatten. In de loop van de 19de eeuw vond men dat water bij afkoelen met de meeste gassen, waaronder bijvoorbeeld zuurstof, stikstof, CO2 en methaan, dergelijke ijsachtige kristallen kan vormen. Ondanks een eeuw van intensief onderzoek aan deze ‘gashydraten’ bleef het bindingsmechanisme een raadsel.

Nadat hun kristalstructuur door anderen was opgehelderd, formuleerde Van der Waals in 1956 een theorie die hun stabiliteit als functie van temperatuur, druk en samenstelling kwantitatief verklaarde. Destijds leek die theorie slechts van academisch belang, maar met de ‘hausse’ van de olie- en gaswinning op zee werden zijn formules, die de tand des tijds doorstonden, standaard gereedschap voor ingenieurs.                                                                                                                                                            


Zie ook


[ Terug ]

f t