Erewimkan


"Er leven haast geen mensen meer, 

Maar wie weet of nu zaterdag (toen Hirohito kwam)
De doden stil ontdaan
Daar in het verre eregraf
En bloc zijn opgestaan
En als ze toen hebben gezien, 
Vanaf de Melkweg misschien, 
Hoe heel hun zaak in stukken lag,
Die godvergeten zaterdag
Heeft niemand hier ze horen zeggen
Dat veld van eer dat hoeft niet meer, 
Wij gaan gewoon weer in de modder liggen....."


Na de capitulatie van Japan en de terugkeer naar Nederland

Herinneringen

Zondag 18 juni 1961. Soekarno, aangemoedigd door Rusland en China, zal in september een poging doen Nieuw Guinea met geweld te veroveren. Zondag 3 oktober 1965. Onrust in de Aziatische wereld. Tweemaal omwenteling in Djakarta. Soekarno ligt nu weer goed! Oorlog India-Pakistan. Oorlog in Vietnam.  Ellende, misverstanden, wreedheden. Vreselijk. En zo leven wij maar door. Zo min mogelijk denkend. Als ik 's nacht wakker word, denk  ik maar één ding: niet denken! Kroefsgevongenen

Zaterdag 1 januari 1966. Had geen humeur moeten verliezen. Had moeten denken aan al die oudejaarsavonden in Birma of Siam, zonder Corry Vonk, zonder champagne, zonder zalm. Zondag 28 mei 1966. Gisteren Birma-reünie. Een zaal vol mannen, vijfentwintig jaar geleden aan de dood ontsnapt.  En iedereen erg blij dat het zo was en ik denken: als je er nu prikkeldraad omheen zet, kan je je schildwachten nog zelf uitkiezen......

Succes? Ja, ik geloof het wel. Aan het einde in ieder geval een staande ovatie. Helaas bisseerde ik. Had ik niet moeten doen. "Thaitje van alle dagen " was daar te zwak voor, dan hadden ze echt de boel voor mij afgebroken. Het zat er helemaal in. Na afloop even met Gert van Zanten naar Oom Frans, de Meester.  De Meester, Geert, Rombouts (Maartje Visser), kapitein Van der Ploeg, daar zaten ze gewoon aan een tafeltje, alsof de bevrijding gisteren was aangekondigd. 

Donderdag 30 september 1971. Tijdens voorstelling in Deventer première van het liedje "Zou het erg zijn, lieve opa, als Japan gewonnen had?"

Woensdaf 26 februari 1975. Nachtmerrie gehad....was weer in krijgsgevangenschap. Weer stond een Jap recht tegenover mij. Schopte mij in mijn buik. We moesten inpakken en naar Djakarta. Alles wat ik nog bezat was nergens meer te vinden.  En dan minister Van der Stoel maar gewoon naar de keizer gaan. En kranten vol stukken dat we de Drie van Breda niet vrij zouden moeten laten want dat zou slecht zijn voor de kampsyndromen van al die mensen die eronder geleden hebben. En nooit, nooit heb ik nog na het bezoek van Van der Stoel maar één protestwoord gelezen over zijn bezoek aan Hirohito. 

Over Indië-veteranen

28 januari 1969. Gisteren zagen wij "Achter het Nieuws". Derde uitzending over oorlogsmisdaden (?) van "onze" jongens tijdens de politionele acties in wijlen Nederlands-Indië. De emoties vielen van het scherm af zo de huiskamer in. Beide partijen kunnen vanaf hun standpunt gelijk hebben. 

Helaas verdenk ik de VARA, en dit soort programma's als "Achter het Nieuws" in het bijzonder, ervan dat men een potje zoekt, waarin het lekker roeren is. Als de boot dan goed aan is gaan ze er iets heiligs van maken. Een soort kruistocht Voor God en Achter het Nieuws. Want het uitgangspunt was toch, al zou dat nooit worden toegegeven, wat voor sensationeels kunnen we nu weer op het scherm brengen?

Op bezoek op Soestdijk bij Koningin Juliana en Prins Bernhard, prinses Beatrix en prins Claus

Maandag 5 februari 1968. Koninginnedag. Sneeuw. Stapvoets naar Soestdijk. Aldaar om 14.00 uur. Marechaussee bij het linkerhek wist van niets, maar kende ons wel. Na telefoon mochten we erin. Professor Loe de Jong op de trap om ons te ontvangen. Door halfdonkere gang naar de garderobe. 

Daar wilde de Koningin  ons nog even ongemerkt passeren, maar keek naar Corry Vonk en zij naar de Koningin. Touchante ontmoeting! Corry Vonk: "O, Majesteit, bent u niet boos? Ik dacht: wie is dit meisje? Een meisje dat ik kende uit het kamp. Neemt U mij niet kwalijk, Majesteit." Maar Majesteit vond het geloof ik erg mooi.  Er wordt direct al veel gelachen en bij de arm gepakt en zo. Koningin weer weg in het paleis. Burmaspoorlijn 

Wij gingen een trap op naar de bioscoopzaal. Even later kwamen prinses Beatrix en prins Claus ook. Eerste indruk over Beatrix: die vind ik vreselijk. Ogen telkens halfdicht en erg bekakt accent. Later werd het beter en viel zij mij mee. Claus wel een mooie, knappe, schone prins. 

Daarna kwam Koningin weer binnen die direct na omhelzing van Beatrix en Claus vertelde dat "mevrouw Vonk" haar voor een meisje had aangezien. Enkele anekdotes over het vrouwenkamp en Takahatsji volgden al meteen voor de film nog was begonnen. Met zijn zevenen (Koningin, Beatrix, Claus, mevrouw Joustra, professor de Jong, Corry Vonk en mijzelf) naar de film over de Japanse bezetting (duur: een uur) gekeken. 

Na afloop vroeg Beatrix aan mij: "Hoe hebt u het overleefd?" Doordat ik bijna steeds gedwongen werd voorstellingen te geven, ook als je hoofd er helemaal niet naar stond. Dat optreden heeft mij zelfs door de moeilijkste dingen heen geholpen. 

De komst van Keizer Hirohito

Vrijdag 13 augustus 1971. Gisterenmorgen grote opwinding wegens bericht in het ochtendblad dat de keizer van Japan echt komt. Hele dag zitten piekeren wat daar nog tegen gedaan zou kunnen worden. Onze Oost-Azië verzetsstrerren terug gegeven aan de Koningin en haar vragen deze uit te reiken aan de keizer en de keizerin, want dat waren, heb ik nu wel begrepen, in de oorlog echte verzetsmensen. 

Ze hebben zich altijd verzet tegen die oorlog en daarvoor nog nooit een Nederlandse onderscheiding ontvangen! Gedurende de drie dagen dat Hirohito in ons land is voor radio en televisie fragmenten voorlezen uit mijn Birma-dagboek en daar steeds achter zeggen: maar de keizer was hier tegen..... Of vliegtuigje laten overvliegen met "Hiro blijf daaro!" Of niks doen en berusten (ik ben geen vechter meer). 

Vrijdag 20 augustus 1971. Hirohito komt logeren op Huis Ten Bosch, maar niet "officieel"". Dat betekent zelf lakens meebrengen. Hij heeft er nog heel wat, want in de oorlog kon hij ze niet uitdelen (hoor ik). Voor mij is hij een soort oorlogsmonument voor de gevallenen waar hele regeringen bij slapen.  We moeten die man ontvangen wegens economische redenen.  Dat zeggen ze in ieder bordeel. 

Dinsdag 31 augustus 1971. Brief geschreven aan de Koningin of ze alstublieft keizer Hirohito NIET wil ontvangen. Stuurde brief aan meneer van Liempt die beloofde de brief te posten, gewoon aan Hare Majesteit de Koningin, Paleis Soestdijk. Woensdag 8 september 1971. Gisterenavond vertelde meneer van Liempt telefonisch dat Koningin Juliana Hirohito op Soestdijk zal ontvangen! Verzetssterren terug. Oranje-Nassau terug. Zondag 12 september 1971. Er is antwoord op onze brief aan de Koningin. Secretaris mr. Van der Hoeven schrijft ongeveer:

"Internationaal gebruikelijk enz. enz. onze keizer te ontvangen. Valt onder verantwoordelijkheid van de regering." Daardoor wordt mijn open brief aan de Nederlandse Regering nog meer in de roos. Want de vraag die ik daarin stel is ongeveer: als wij het enige land zijn dat Hirohito niet officieel ontvangt, doordat onder andere onze regering hem geen diner aanbiedt, waarom trekken wij die lijn dan niet door en laten hem ook niet lunchen op Soestdijk? Of is deze lunch soms een particuliere picknick, die niet onder de verantwoordelijkheid van de regering valt?

Maandag 4 oktober 1971. Hoorde zojuist even over zeven radio met onder andere: "Wim Kan heeft gisterenavond in een televisieuitzending de regering gevraagd het bezoek van keizer Hirohito aan ons land uit te stellen. De heer Kan was voorstander van geweldloze acties" (of zoiets ongeveer). Ben er ondersteboven van. Dinsdag 5 oktober 1971. De grote teleurstellingen van de laatste dagen,. De schijtlaarzen van Phonogram, die het plaatje "Er leven haast geen mensen meer...." niet wilden uitgeven. Dat zou schadelijk zijn voor de handelsrelaties met Japan.  En bij de AVRO in Televizier mocht ik mijn woord niet doen omdat, volgens Siebe van der Zee, de AVRO dan teveel partij zou worden, partij zou kiezen.

Zondag 10 oktober 1971. Onvoorstelbaar, onvoorspelbaar. De Nederlandse regering pleegde gereglementeerd overspel. Verzetssterren niet aan de Koningin teruggegeven maar weggegooid in de Westeinder. Ging alleen maar naar Schiphol op deze vroege zondagmorgen omdat ik dacht dat die Japanse journalisten mij ter elfder ure naar Hirohito's vliegtuig zouden brengen. God of toeval. Wie bedacht dit slot?

Wie had mij 24 uur geleden kunnen voorspellen dat dit hele verloren spel eindigen zou in een één minuut reportage van Hans van der Werf in het NOS-journaal van zeven uur, waarin ik tijdens de persconferentie op Schiphol jong Japan de hand gaf en die lange tijd vasthield.... om te bewijzen dat ik mee wilde werken aan een nieuwe wereld (waarin ik voorlopig helaas niet geloof).  We voelden elkaar trillen, camera's knipten, camera's snorden. Een nooit door mij mogelijk geacht slot. Een waanzinnige finale van een door mij verloren wedstrijd. 

Dinsdag 19 oktober 1971. Eigenlijk heeft iedereen min of meer boter op zijn hoofd, omdat de Kamer, nadat  Van der Spek (PSP) destijds vragen had gesteld over het aanstaande bezoek van Hirohito, zich met het antwoord van de regering met een kluitje in het riet heeft laten sturen. Men had toen een motie moeten indienen, maar zover is het niet gekomen. Men zag de zaak als niet belangrijk genoeg, zoals wel het huwelijk van Beatrix en Claus en de vrijlating van de Drie van Breda. 

Mijn grote fout was dat ik, sinds Bernhard in Osaka met de keizer had gegeten, wel in elke voorstelling erover sprak en elke voorstelling sinds 5 mei 1970 mijn liedje "Er leven haast geen mensen meer" bracht, maar dat ik mij nooit gerealiseerd heb dat een dergelijk protest volledig tussen vier muren blijft. Vijfhonderd mensen per avond. Eenmaal 23 minuten televisie iets, zonder de taal van de humor te gebruiken, in volle ernst naar voren te brengen en de hele zaak is in beweging. 

Donderdag 21 oktober 1971. "Hij deed het allemaal voor de reclame". Op 17 jauari jl. werd ik 60 jaar, 15 augustus bestond het ABC-cabaret 35 jaar, 1 oktober was ik 40 jaar aan het toneel. Dit seizoen zijn alle voorstellingen minstens een week van te voren uitverkocht. Maar desalniettemin deed "hij" het voor de publiciteit. De leugen is zo kind aan huis bij ons dat de waarheid voor een vreemde wordt aangezien.....

Woensdag 24 mei 1972. Vanmorgen via meneer Van Liempt telegram verzonden aan burgemeester Thomassen van Rotterdam. Las in de krant dat u Erasmuspennng hebt aangeboden aan Hirohito. Hopelijk vergat u niet de keizer ook Erasmus' bekende boek te schenken: "De lof der zotheid". 

De Molukse kapingen

Maandag 22 december.1975. De hele situatie waarin de Zuidmolukkers zich bevinden, de hardheid, koelheid en het onbegrip van de regering toont naar mijn mening steeds grotere gelijkenis met onze situatie na de oorlog. Elf miljoen Nederlanders waren vol van wat de Duitsers hun hadden aangedaan. Dat handjevol mensen dat onder de Japanners had gezeten, daarvoor interesseerde zich niemand. Onze psychische begeleiding? Ja, geweldig. Hirohito is er zelfs voor naar Nederland gekomen.......

Maandag 13 maart 1978.. Zesendertig jaar geleden begon mijn krijgsgevangenschap na vijf dagen wachten op de Jappen. In Assen is vanmorgen door enkele Zuidmolukkers het Provinciehuis bezet. En altijd weer koortsachtig zoeken naar die ene grap of die samenvattende zin over de situatie of de gebeurtenis die de doorstane ellende vleugels geeft, zodat wij met ons allen hoog boven het gebeuren uit vliegen. 

Herdenkingen, trauma's en schofferingen

4 mei 1979. Fijntjes als steeds  werden de doden herdacht die door het Nazi-geweld waren gevallen. De Japanners werden in het journaal van 20.10 uur ook nog even naar voren gebracht, dat wil zeggende handelsdelegatie van Japan zagen we mooi zitten en er werd verteld door ene meneer Beyer (?) dat we goede zaken met Japan hadden gedaan. Of dat ook nog bij de herdenking hoorde weet ik niet. 

23 april 1980. Vanmorgen een driekolomsfoto van Van Agt, gezellig dinerend bij de Japanse keizer, op de voorpagina. Enkele dagen geleden was dezelfde meneer Van Agt nog zo bang om Saoedi-Arabië te kwetsen met de film "De dood van een prinses" en nu kwetst hij honderden Nederlanders, die drie jaar en acht maanden onder keizer Hirohito's macht gebukt zijn gegaan. Mevrouw van Agt zit gezellig naast de oorlogsmisdadiger aan tafel. "Er leven haast geen mensen meer die het kunnen navertellen...."

13 maart 1981. Dertig jaar geleden vertrok ik op dezelfde dag en dezelfde datum in krijgsgevangenschap. Zojuist ontvang ik een pamflet van het KNIL Er is nog niet één cent betaald van het salaris waarop krijgsgevangen militairen recht schijnen te hebben. Wel kregen de gegijzelden van Wijster (tien dagen in de trein) 9.000 gulden. Ons werd voor 1.250 dagen gijzeling 7.500 gulden aangeboden. Luns gaf de 3 1/2 miljard gulden herstelbetalingen van Japan aan Indonesië cadeau. Is er dan geen plaats, in de Bijlmerbajes, voor dat gajes.....

14 mei 1982. [Corry Vonk heeft een beroerte gehad en ligt in het ziekenhuis]. Daarna met Corry werd de toestand steeds onhoudbaarder. Laat me niet alleen, help mij toch! De Jappen hebben dat hek gezet en ik kan niet bij je komen. 

3 juni 1982. Toeval? Nooit is er zoveel en noodgedwongen gesproken en gedacht over Japanse krijgsgevangenschap. Birma, kampsyndroom, als in deze ziekenhuisperiode. Tralies om Corry haar bed, pap, een geladen kotsmisselijk makend woord, is Japans voedsel en hier krijg ik na veertig jaar bericht van mijn eenmalige uitkering, 7.500 gulden voor 3 1/2 jaar POW. De brief van het ministerie ligt op mijn nachtkastje. 


Tenslotte

"Wij moeten herdenken of vergeten,
Maar niet allebei - in een soort sleur,
Je kunt met de vijand een stukje gaan eten,
Maar dan kun je het herdenken beter vergeten, 
Met honderden Honda's voor de deur......"

Bronvermelding

1988. Wim Kan. Burmadagboek 1942-1945. Onder redactie van Frans Rühl. Uitgeverij De Arbeiderspers. 

1988. De dagboeken van Wim Kan. 1957-1968. De radiojaren. Ingeleid en samengesteld door Frans Rühl. Uitgeverij Balans

1989. De dagboeken van Wim Kan. 1968-1983. De televisietijd.  Ingeleid en samengesteld door Frans Rühl. Uitgeverij Balans


 

f t